Nihai Kullanım Nedir?   İşletmelere Hangi Avantajları Sağlar?

İthal edilen bazı eşyalar için uygulanacak gümrük vergisi, eşyanın Türkiye’de hangi amaçla kullanılacağına göre değişebilmektedir. Eşyanın mevzuatta belirlenen kullanım amacına tahsis edilmesi şartıyla indirimli veya sıfır gümrük vergisinden yararlanılmasını sağlayan uygulamaya nihai kullanım adı verilir.

Başka bir ifadeyle nihai kullanım; belirli ürünlerin üretimde, sanayide veya mevzuatta öngörülen özel bir alanda kullanılacağının taahhüt edilmesi karşılığında ithalat maliyetini azaltan, izin ve denetime tabi bir gümrük uygulamasıdır.

Basit Bir Örnekle Nihai Kullanım

Bir üretici firmanın, üretimde hammadde olarak kullanmak üzere 1.000.000 TL gümrük kıymetinde eşya ithal ettiğini düşünelim:

  • Eşyanın normal gümrük vergisi oranı: %10
  • Nihai kullanım kapsamında uygulanabilecek oran: %0

Normal ithalatta 100.000 TL gümrük vergisi hesaplanırken nihai kullanım izni kapsamında bu vergi sıfır olarak uygulanabilir. Bununla birlikte, normal vergi ile indirimli vergi arasındaki 100.000 TL fark teminata bağlanır.

Eşyanın izin belgesinde belirtilen süre ve amaç doğrultusunda kullanıldığı, gümrük idaresinin denetimleri ve Yetkilendirilmiş Gümrük Müşaviri tarafından düzenlenen NK1 Tespit Raporu ile doğrulandığında izin kapatılır ve alınan teminat iade edilir.

Böylece firma, nihai kullanım şartlarını eksiksiz yerine getirmesi halinde 100.000 TL tutarında gümrük vergisi avantajı elde etmiş olur.

Nihai Kullanımın İşletmelere Sağladığı Avantajlar

Nihai kullanım uygulamasının temel avantajı ithalat maliyetlerini azaltmasıdır. Bunun yanında işletmelere şu imkanları sağlar:

  • İndirimli veya sıfır gümrük vergisinden yararlanılması,
  • Hammadde ve üretim maliyetlerinin düşürülmesi,
  • Yerli üretim ve sanayi faaliyetlerinin desteklenmesi,
  • İşletmenin rekabet gücünün artırılması,
  • Üretimde kullanılan girdilere daha uygun maliyetle ulaşılması,
  • Şartların yerine getirilmesinden sonra verilen teminatın geri alınması.

Nihai kullanım avantajı esas olarak gümrük vergisine ilişkindir.

Kimler Nihai Kullanım İzni Alabilir?

Nihai kullanım izni;

  • Eşyayı kendi üretiminde nihai kullanıma tabi tutacak ithalatçılara,
  • Eşyayı nihai kullanıma tabi tutacak başka bir firmaya devretmek amacıyla ithal eden ithalatçılara

verilebilir.

Eşyanın başka bir firmada işlenmesi veya nihai kullanıma tahsis edilmesi planlanıyorsa bu durumun izin başvurusunda açıkça belirtilmesi gerekir.

Nihai Kullanım İzni Nasıl Alınır?

Nihai kullanım süreci; eşyanın uygunluğunun kontrolü, izin başvurusu, ithalat, teminat, üretim, gümrük denetimleri, NK1 tespiti, iznin kapatılması ve teminatın iadesi aşamalarından oluşur.

  1. Eşyanın Nihai Kullanıma Uygunluğu Kontrol Edilir

İthalat yapılmadan önce eşyanın;

  • Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu (GTİP),
  • Normal gümrük vergisi oranı,
  • Nihai kullanım kapsamında uygulanacak vergi oranı,
  • Mevzuatta öngörülen kullanım amacı,
  • Uygulanması gereken süre ve özel şartları

incelenmelidir.

Nihai kullanım, her eşya için uygulanabilen genel bir vergi indirimi değildir. Eşyanın GTİP’i ve kullanım amacı, ithalat tarihinde yürürlükte bulunan tarife düzenlemelerinde nihai kullanım kapsamında bulunmalıdır.

Eşyanın normal vergi oranı ile nihai kullanım kapsamında uygulanacak oran arasında bir avantaj bulunup bulunmadığı da kontrol edilmelidir.

  1. Başvuru Belgeleri Hazırlanır

Başvurudan önce firmanın üretim kapasitesi ve eşyanın hangi üretim faaliyetinde kullanılacağı açık şekilde ortaya konulmalıdır.

İşlemin niteliğine göre aşağıdaki bilgi ve belgeler istenebilir:

  • Kapasite raporu,
  • Sanayi sicil belgesi,
  • Faaliyet belgesi,
  • Üretim akış şeması,
  • Üretim reçeteleri,
  • Girdi-çıktı ve sarfiyat bilgileri,
  • İthal eşyanın kullanılacağı üretim sürecine ilişkin açıklamalar,
  • Eşyanın miktar ve kıymet bilgileri,
  • Mali ve muhasebe kayıtları,
  • Varsa daha önce alınmış nihai kullanım izinleri,
  • Başka bir firmada işlem yapılacaksa bu firmaya ve işleme ilişkin belgeler.

İstenilecek belgeler eşyanın niteliğine, üretim faaliyetine ve ilgili gümrük idaresinin değerlendirmesine göre değişebilir.

  1. Tek Pencere Sistemi Üzerinden Başvuru Yapılır

Nihai kullanım izni başvurusu, kural olarak serbest dolaşıma giriş beyannamesinin tescilinden önce yapılır.

Başvuru, Gümrük Yönetmeliği’nin 28 numaralı ekinde yer alan Nihai Kullanım İzin Başvuru Formu ve 29 numaralı ekindeki açıklama notları esas alınarak Tek Pencere Sistemi üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilir.

  1. Başvuru Gümrük İdaresince İncelenir

Başvuru, eşyanın serbest dolaşıma gireceği yetkili gümrük idaresi tarafından değerlendirilir.

Gümrük idaresi;

  • Firmanın üretim kapasitesini,
  • İthal edilecek miktarın kapasiteyle uyumunu,
  • Eşyanın bildirilen üretim faaliyetinde kullanılıp kullanılamayacağını,
  • Üretim ve stok kayıtlarının izlenebilirliğini,
  • Talep edilen izin süresini,
  • Varsa önceki nihai kullanım izinlerinin sonuçlarını

inceleyebilir ve ek bilgi veya belge isteyebilir.

Başvurunun uygun bulunması halinde Gümrük Yönetmeliği’nin 30 numaralı ekinde yer alan Nihai Kullanım İzin Belgesi, Tek Pencere Sistemi üzerinden elektronik ortamda düzenlenir.

  1. Serbest Dolaşıma Giriş Beyannamesi Tescil Edilir

İzin düzenlendikten sonra serbest dolaşıma giriş beyannamesi tescil edilir. Tek Pencere Sistemi tarafından oluşturulan nihai kullanım izin belgesi numarası beyannamede usulüne uygun şekilde beyan edilir.

Beyannamedeki;

  • GTİP,
  • Eşya tanımı,
  • Miktar,
  • Nihai kullanım vergi oranı,
  • İzin belgesi numarası

izin belgesiyle uyumlu olmalıdır.

  1. Vergi Farkı Teminata Bağlanır

Nihai kullanım nedeniyle uygulanan indirimli veya sıfır vergi oranı ile eşyanın normal gümrük vergisi oranı arasındaki fark için teminat alınır.

Örneğin normal vergi 100.000 TL, nihai kullanım kapsamında hesaplanan vergi 20.000 TL ise aradaki 80.000 TL teminata bağlanır.

Teminat, eşyanın izin belgesinde öngörülen amaç doğrultusunda kullanıldığı tespit edilinceye ve nihai kullanım izni kapatılıncaya kadar gümrük idaresinde kalır.

  1. Eşya İzin Belgesine Uygun Kullanılır

Serbest dolaşıma giren eşya;

  • İzin belgesinde belirtilen yerde,
  • Belirlenen süre içerisinde,
  • Bildirilen üretim veya kullanım amacı doğrultusunda,
  • İzin verilen miktar ve sarfiyat oranlarına uygun biçimde

kullanılmalıdır.

İthal eşyanın stok, üretim ve muhasebe kayıtları izlenebilir şekilde tutulmalıdır. Hangi miktarın üretime sevk edildiği, hangi ürünlerde kullanıldığı ve ne kadar nihai ürün elde edildiği belgelenmelidir.

Eşyanın izin belgesinde belirtilen amaç dışında kullanılması, izinsiz satılması veya devredilmesi nihai kullanım şartlarının ihlali sonucunu doğurabilir.

  1. Devir veya Başka Firmada İşleme Yapılacaksa İzin Alınır

Nihai kullanım kapsamındaki eşya, gümrük idaresinin izniyle başka bir izin hak sahibine devredilebilir. Devir gerçekleştiğinde eşyaya ilişkin hak ve yükümlülükler devralan izin hak sahibine geçer.

Eşyanın başka bir firmada ara işleme tabi tutulması veya nihai kullanıma tahsis edilmesi de mümkündür. Ancak bu hususun izin belgesinde yer alması ve eşya gönderilmeden önce gümrük idaresine gerekli bildirimin yapılması gerekir.

Başka bir firmada gerçekleştirilen işlemlerde de eşyanın izin şartlarına uygun kullanımından doğan sorumluluk izin hak sahibine aittir.

  1. Gümrük İdaresi Tarafından Ara Denetimler Yapılır

Gümrük idaresi, nihai kullanım kapsamındaki eşyayı ve üretim sürecini izin süresi içerisinde her zaman denetleyebilir.

Mevzuat uyarınca eşyanın nihai kullanıma tahsis sürecinde en az bir defa denetim yapılır. Denetimde özellikle;

  • İthal eşyanın izin verilen yerde bulunup bulunmadığı,
  • Üretimde kullanılıp kullanılmadığı,
  • İşleme tabi tutulmuşsa işlemin izne uygunluğu,
  • Öngörülen nihai ürünlerin elde edilip edilmediği,
  • Üretim, stok ve muhasebe kayıtlarının fiilî durumla uyumu

kontrol edilir.

Gümrük idaresinin yaptığı denetimlere ilişkin bilgiler, Gümrük Yönetmeliği’nin 27 numaralı ekinde yer alan Nihai Kullanım Denetim Formu’na (Ek-27) işlenir. Denetim sonuçlarını destekleyen belgeler bu forma eklenir.

YGM Tarafından Düzenlenen NK1 Tespit Raporu

  1. YGM ile NK1 Tespit Sözleşmesi Yapılır

Nihai kullanım işlemlerinin tamamlanmasına bağlı olarak izin hak sahibi firma ile Yetkilendirilmiş Gümrük Müşaviri arasında NK1 kodlu tespit sözleşmesi düzenlenir.

NK1 tespitinin konusu:

Nihai kullanım kapsamındaki eşyanın öngörülen süre içerisinde nihai kullanıma tahsis edilip edilmediğinin ve izin belgesinde belirtilen amaçlar doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığının tespitidir.

Tespit sözleşmesinde genel olarak;

  • Gümrük beyannamelerinin tarih ve sayıları,
  • İzni veren gümrük idaresi,
  • Denetleyici gümrük idaresi,
  • Nihai kullanım izin belgesinin tarih ve sayısı,
  • Tek Pencere Sistemi belge bilgileri,
  • Eşyanın GTİP’i ve tanımı,
  • Tespitin yapılacağı üretim yeri,
  • İzin ve kullanım süresi

gibi bilgilere yer verilir.

  1. YGM Tarafından Yerinde ve Kayıtlar Üzerinden İnceleme Yapılır

YGM, NK1 tespiti kapsamında firma nezdinde inceleme yapar ve işlemin dayanağını oluşturan belgeleri kontrol eder.

İncelemede özellikle;

  • Nihai kullanım izin belgesi,
  • İzin kapsamındaki gümrük beyannameleri,
  • İthal edilen eşyanın GTİP, miktar ve kıymet bilgileri,
  • İthalat ve teslim belgeleri,
  • Firmanın stok ve muhasebe kayıtları,
  • Üretime sevk ve sarfiyat kayıtları,
  • Üretim reçeteleri ve üretim raporları,
  • Fire ve verimlilik oranları,
  • Elde edilen nihai ürün miktarları,
  • Nihai ürünlere ilişkin stok ve satış kayıtları,
  • Eşyanın başka bir firmaya gönderilmesi halinde sevk ve işleme belgeleri

incelenir.

YGM tarafından raporda yer verilen tespitlerin yalnızca sunulan belgelere değil, firmanın yasal kayıtlarına dayanması gerekir.

  1. Gerekli Hallerde Karşıt İnceleme Yapılır

İzin hak sahibi firmanın nihai kullanım kapsamındaki eşyayı başka bir izin hak sahibine devretmesi veya eşyanın başka bir firmada işlenmesi durumunda YGM tarafından karşıt inceleme yapılabilir.

Karşıt incelemede;

  • Eşyanın ilgili firmaya gönderilip gönderilmediği,
  • Gönderilen miktar,
  • Yapılan ara işlemin niteliği,
  • İşlem sonucunda elde edilen eşya,
  • Eşyanın nihai kullanım amacına tahsis edilip edilmediği,
  • Tarafların kayıtlarının birbiriyle uyumu

kontrol edilir.

  1. NK1 Tespit Raporu Düzenlenir

YGM, yaptığı inceleme ile mali, üretim ve stok kayıtları üzerindeki kontroller sonucunda NK1 Tespit Raporu düzenler.

Olumlu raporda, izin kapsamındaki eşyanın öngörülen süre içerisinde ve ilgili tarife düzenlemelerinde belirtilen nihai kullanım faaliyetine tabi tutulduğu açıkça tespit edilir.

Tespitin olumsuz olması veya eşyanın yalnızca bir bölümünün izin şartlarına uygun kullanılması durumunda, uygunsuzluklar ve miktar farklılıkları raporda açıkça gösterilir.

NK1 raporunun ekine, yapılan tespitlerin dayanağını oluşturan belgeler eklenir. Rapor, ilgili gümrük idaresine sunulmak üzere mevzuatta öngörülen usule göre düzenlenir.

  1. Ek-27 ile NK1 Raporunun İşlevi

Nihai kullanım sürecinde Ek-27 Denetim Formu ile NK1 Tespit Raporu farklı denetim alanlarını kapsar ve birbirini tamamlar:

  • Ek-27 Nihai Kullanım Denetim Formu: Gümrük idaresinin izin sürecinde yaptığı fiili ve yerinde denetimlerin sonuçlarını gösterir.
  • NK1 Tespit Raporu: YGM’nin incelemesi ile firmanın mali, üretim, stok ve muhasebe kayıtları üzerinden yaptığı ayrıntılı tespiti ortaya koyar.

Firmanın yalnızca eşyanın üretimde kullanıldığını beyan etmesi yeterli değildir. Eşyanın fiili durumu gümrük idaresinin denetimleriyle, kayıtlardaki kullanımı ise NK1 tespitiyle doğrulanır.

İznin Kapatılması ve Teminatın İadesi

  1. İzin Hak Sahibi Gümrük İdaresine Başvurur

İzin belgesinde belirtilen süre içerisinde eşyanın nihai kullanıma tahsis edilmiş olması gerekir.

İzin hak sahibi, iznin sona ermesinden itibaren 30 gün içerisinde izni veren gümrük idaresine müracaat eder. İşlemlerin izin süresi sona ermeden tamamlanması halinde, sürenin dolması beklenmeden de nihai denetim ve kapatma talebinde bulunulabilir.

Başvuruya;

  • NK1 Tespit Raporu,
  • Üretim ve stok kayıtları,
  • Sarfiyat tabloları,
  • İzin kapsamındaki beyannameler,
  • Teminat bilgileri,
  • Gümrük idaresince talep edilen diğer belgeler

eklenir.

  1. Gümrük İdaresi Nihai Denetim Yapar

Firmanın müracaatı üzerine gümrük idaresince nihai denetim yapılır.

Denetimde ithal eşyasının;

  • İzin verilen yerde bulunup bulunmadığı,
  • İşleme tabi tutulmuşsa işlemin izne uygunluğu,
  • Belirtilen süre içerisinde kullanılıp kullanılmadığı,
  • Öngörülen nihai ürünlerin elde edilip edilmediği,
  • Kayıtlar ile fiili durumun uyumlu olup olmadığı

Kontrol edilir.

Nihai denetim sonuçları Ek-27 Nihai Kullanım Denetim Formu üzerinde gösterilir.

  1. Gümrük İdaresi NK1 Raporunu ve Diğer Belgeleri Değerlendirir

İlgili gümrük idaresi;

  • YGM tarafından düzenlenen NK1 Tespit Raporunu,
  • Ek-27 Nihai Kullanım Denetim Formunu,
  • Nihai kullanım izin belgesini,
  • İzin kapsamındaki gümrük beyannamelerini,
  • Üretim ve kullanım belgelerini,
  • Teminata ilişkin kayıtları

birlikte değerlendirir.

Eşyanın izin verilen süre içerisinde ve izin belgesinde belirtilen nihai kullanım amacına uygun şekilde kullanıldığı tespit edilirse kapatma işlemine geçilir.

  1. İzin Kapatılır ve Teminat İade Edilir

Gerekli şartların sağlandığının belirlenmesi halinde nihai kullanım izni Tek Pencere Sistemi üzerinden kapatılır.

İzin kapatıldıktan sonra, normal gümrük vergisi ile nihai kullanım kapsamında uygulanan indirimli veya sıfır vergi arasındaki fark için alınan teminat iade edilir.

Teminatın iade edilmesiyle nihai kullanım süreci tamamlanmış olur.

Şartlara Uyulmaması Halinde Ne Olur?

Yapılan kontrollerde eşyanın tamamının veya bir kısmının;

  • İzin amacı dışında kullanıldığı,
  • Süresi içerisinde nihai kullanıma tahsis edilmediği,
  • İzinsiz şekilde satıldığı veya devredildiği,
  • Üretim ve stok kayıtlarıyla doğrulanamadığı,
  • Başvuruda belirtilen yerde bulunmadığı

tespit edilirse ilgili miktara isabet eden gümrük vergileri tahsil edilebilir.

Ayrıca olayın niteliğine göre;

  • Teminatın tamamı veya bir kısmı iade edilmeyebilir,
  • Gecikme faizi uygulanabilir,
  • İzin belgesi iptal edilebilir,
  • Gümrük mevzuatı kapsamında cezai işlem yapılabilir.

Nihai Kullanım İzni Sonradan Alınabilir mi?

Temel kural, nihai kullanım izninin beyannamenin tescilinden önce alınmasıdır. Ancak mevzuatta belirtilen özel şartların sağlanması halinde izin sonradan da verilebilir.

Geçici depolama yerinde veya antrepoda bulunan eşya için, beyannamenin kapatılmamış olması şartıyla sonradan izin verilebilir.

Ayrıca Yetkilendirilmiş Yükümlü Sertifikası veya Onaylanmış Kişi Statü Belgesi sahibi kişilere, eşyanın ayniyetinin ya da nihai kullanıma tahsis edildiğinin tespit edilmesi ve beyannamenin tescilinden itibaren üç ay içerisinde başvurulması şartıyla geriye dönük izin düzenlenebilir.

Sonradan izin istisnai bir uygulamadır. Bu nedenle işlem öncesinde eşyanın ve firmanın gerekli şartları taşıyıp taşımadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Sürecin Kısa Özeti

Nihai kullanım işlemi genel olarak aşağıdaki sırayla tamamlanır:

Eşyanın uygunluğunun kontrolü → Tek Pencere Sistemi üzerinden izin başvurusu → iznin düzenlenmesi → gümrük beyannamesinin tescili → vergi farkının teminata bağlanması → eşyanın izin amacı doğrultusunda kullanılması → gümrük idaresinin ara denetimleri ve Ek-27 → YGM ile NK1 tespit sözleşmesi ve inceleme→  NK1 Tespit Raporu → gümrük idaresine kapatma başvurusu → nihai denetim → iznin kapatılması → teminatın iadesi.

Hukuki Dayanak

Nihai kullanım uygulamasının ve NK1 tespit sürecinin başlıca hukuki dayanakları şunlardır:

  • 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 16, 77, 78, 81 ve 83’üncü maddeleri,
  • Gümrük Yönetmeliği’nin 207 ila 211’inci maddeleri ile 216’ncı maddesi,
  • Gümrük Yönetmeliği’nin 27, 28, 29, 30 ve 31 numaralı ekleri,
  • 4458 Sayılı Gümrük Kanununun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkında 2009/15481 sayılı Karar’ın 4 ila 12’nci maddeleri,
  • 29.09.2016 tarihli ve 29842 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Gümrük Genel Tebliği (Nihai Kullanım) (Seri No: 1),
  • Yetkilendirilmiş Gümrük Müşavirliği Tebliği,
  • Yetkilendirilmiş Gümrük Müşavirliği Rehberi’nin NK1 tespit işlemine ilişkin hükümleri.

Doğru planlanan ve düzenli takip edilen bir nihai kullanım işlemi, firmalar açısından önemli bir maliyet ve rekabet avantajı sağlar. Ancak bu avantajın korunabilmesi ve teminatın sorunsuz şekilde iade alınabilmesi için izin, üretim, kayıt, gümrük denetimi ve YGM-NK1 raporlama süreçlerinin eksiksiz yürütülmesi gerekir.